szkolenia.olecko.pl

Zgodnie z art.195 § 2 oraz art.366 § 2 kodeksu handlowego członkowie zarządu są powoływani do pełnienia swoich funkcji w zarządzie spółki. Członków zarządu (który może być jedno lub wieloosobowy) powołują wspólnicy (walne zgromadzenie), jeżeli umowa (statut) spółki nie stanowi inaczej. Statuty jednoosobowych spółek Skarbu Państwa oraz spółek akcyjnych notowanych na giełdzie przekazują z reguły tę kompetencję radom nadzorczym.

Powołanie członka zarządu w świetle kodeksu handlowego czyni go jedynie funkcjonariuszem spółki, nie przesądzając formy zatrudnienia, czyli stosunku "zewnętrznego" do spółki. Przepisy kodeksu handlowego zakładają jedynie, że członek zarządu może być jednocześnie pracownikiem spółki, ale tylko w ramach umowy o pracę (art. 197 § 1 i art. 368 k.h.). 

Nie ma jednakże przeszkód prawnych, aby stosunek członka zarządu do spółki opierał się na umowie zlecenia, lub na zasadzie cywilnoprawnej umowy nienazwanej, - zwanej niekiedy kontraktem menedżerskim lub umową o zarządzanie spółką - do której mają zastosowanie przepisy o zleceniu (art.750 k.c.). Nie jest także wykluczone nieodpłatne pełnienie tej funkcji, zwłaszcza przez wspólnika. W tym ostatnim przypadku w grę wchodzi jedynie umowa zlecenia, gdyż podstawową zasadą prawa pracy jest odpłatność za pracę faktycznie wykonaną
(art.13 i art.80
k.p.). 

Członkowie zarządu spółek kapitałowych mogą więc, a nie muszą posiadać status pracowniczy, co oznacza, iż z aktu powołania wynika jedynie stosunek organizacyjny ("wewnętrzny"), a dopiero z umowy o pracę lub umowy zlecenia stosunek "zewnętrzny".

Znalazło to swoje odbicie w cyt. wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 1995 roku, w świetle którego pozycja prawna prezesa kolegialnego zarządu spółki akcyjnej, który nie jest wspólnikiem może być ukształtowana na podstawie umowy zlecenia lub umowy o pracę (w tym umowy o pracę na czas określony) stosownie do łączących się z tą funkcją kompetencji, uprawnień i obowiązków przewidzianych w postanowieniach statutowych spółki, umowie spółki lub umowie stron. Członkostwo w zarządzie spółki jest sprawą odrębną od stosunku pracy. 

Mogą one współistnieć ze sobą, lecz może być tak, że członkostwu zarządu nie towarzyszy stosunek pracowniczy. Z tego względu pozbawienie członkostwa zarządu nie wywiera w myśl art.368 k.h. bezpośredniego skutku w sferze stosunku pracy. Oznacza to, że samo odwołanie członka zarządu spółki nie może być traktowane jako wypowiedzenie lub rozwiązanie umowy o pracę. Także w orzecznictwie sądów apelacyjnych ugruntowany jest pogląd, że "Kodeks handlowy stworzył normatywne możliwości uregulowania stosunków prawnych zatrudnienia na drodze tzw. prawa wewnętrznego spółki. Zatrudnienie członków zarządu spółki kapitałowej może nastąpić albo w ramach stosunku pracy, albo w ramach niepracowniczych stosunków zatrudnienia. Jeżeli w prawie wewnętrznym zostało ustalone, że zatrudnienie członków zarządu następuje w ramach stosunku pracy, to stosunki te reguluje kodeks pracy" (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27 maja 1993 roku III Apr 30/93, Służba Pracownicza 1997, nr 6, s.31).

Zgodnie z art.203 i 374 k.h podmiotem reprezentującym spółkę w umowach pomiędzy spółką a członkami zarządu może być albo rada nadzorcza, albo pełnomocnicy powołani uchwałą wspólników (walnego zgromadzenia). W praktyce statutowej jednoosobowych spółek Skarbu Państwa i spółek kapitałowych notowanych na giełdzie oraz tzw. spółek pracowniczych, w których ustanowiono radę nadzorczą (art.206 i 377 k.h.) - w stosunkach umownych spółkę reprezentuje jeden z członków rady nadzorczej upoważniony przez tę radę. Treść umowy o pracę jest natomiast przedmiotem obopólnych uzgodnień, z tym że spółkę reprezentuje tu rada nadzorcza z reguły w osobie jej przewodniczącego, który powinien zabezpieczyć jej interesy i zgodność z prawem postanowień zawartych w umowie.

Umowa o pracę, jak i umowa zlecenia należą do kategorii umów starannego działania, a nie rezultatu - jak to ma miejsce w przypadku umowy o dzieło. Jednakże konsekwencje naruszenia obowiązku staranności są różne. Dający zlecenie może je w każdej chwili odwołać, co oznacza, że odwołanie członka zarządu (art.197 § 1 i art.368 k.h.) może nastąpić w każdej chwili bez podania przyczyny (umowa spółki z o.o. może ograniczyć prawo odwołania do ważnych powodów - art.197 § 2 k.h.) i jest tożsame z cofnięciem zlecenia (art.746 § 1 k.c.). 

Natomiast umowa o pracę na czas nie określony może być wypowiedziana pracownikowi tylko z przyczyn uzasadnionych
(art.45 k.p.) podlegających kontroli sądu pracy. Z kolei umowa o pracę na czas określony (np. na okres kadencji zarządu) może być wcześniej rozwiązana za wypowiedzeniem, jeśli zawiera klauzulę dopuszczającą taką możliwość
(art.33 k.p.) lub w przypadku likwidacji (upadłości) spółki (art.411 § 2
k.h.).

W zdecydowanej większości jednoosobowych spółek Skarbu Państwa oraz spółek notowanych na giełdzie preferuje się konstrukcję umowy o pracę na czas nie określony, która umożliwia zachowanie ciągłości stosunku pracy w przypadku powołania członka zarządu na następną kadencję (art. 367 § 1 k.h.). Należy tu także zaznaczyć, że niektórzy członkowie zarządu mogą jako pracownicy korzystać ze szczególnej ochrony przed rozwiązaniem umowy o pracę ze względu na chorobę, ciążę, urlop macierzyński (wychowawczy), pełnienie funkcji publicznej (związkowej), czy wiek przedemerytalny, co nie ma miejsca w przypadku zawarcia umowy zlecenia.

Wynagrodzenie za pracę wynikające z umowy o pracę może być określone zarówno uchwałą wspólników (walnego zgromadzenia), jak i scedowane przez umowę (statut) spółki na radę nadzorczą lub pełnomocnika powołanego uchwałą wspólników (walnego zgromadzenia). 

Praktyka stosowana w spółkach Skarbu Państwa i spółkach akcyjnych notowanych na giełdzie przekazuje z reguły tę kompetencję radzie nadzorczej. Większość rad nadzorczych w jednoosobowych spółkach Skarbu Państwa i spółkach notowanych na giełdzie najczęściej przyjmuje dwuskładnikowe wynagrodzenie - stała miesięczna pensja oraz premia (zwana niekiedy motywacyjną) uzależniona od wyników finansowych osiąganych przez spółkę (zob. Spółki Skarbu Państwa, luty 1994, str. 1). 

Należy mieć na uwadze, iż zgodnie z art. 24126 § 2 k.p.: "Układ zakładowy nie może określać zasad wynagradzania osób zarządzających, w imieniu pracodawcy, zakładem pracy". Stąd też zasady wynagradzania, określone w drodze uchwały rady nadzorczej lub wspólników (walnego zgromadzenia), powinny ewentualnie określać te składniki wynagrodzenia należne członkom zarządu, które należą do regulacji zakładowych (np. prawo do nagród jubileuszowych, dodatku stażowego, dodatku funkcyjnego). Uchwała rady nadzorczej lub wspólników (walnego zgromadzenia) powinna więc rozstrzygać expressis verbis, czy członkom zarządu przysługuje prawo do nagrody jubileuszowej, dodatku funkcyjnego, bądź dodatku stażowego na zasadach określonych w regulaminie wynagradzania (zakładowym układzie zbiorowym pracy). 

Brak takiego jednoznacznego stanowiska rady nadzorczej lub wspólników (walnego zgromadzenia) odsyłającego do rozwiązań wewnątrzzakładowych może być bowiem - w razie sporu - interpretowany jako pozbawienie członków zarządu tych świadczeń, dla których źródłem powstania jest regulamin wynagradzania (zakładowy układ zbiorowy pracy). Praktyka stosowana w spółkach Skarbu Państwa i spółkach giełdowych wskazuje na rozciąganie zakresu regulacji zakładowych w stosunku do członków zarządu na nagrody jubileuszowe i odprawy emerytalno-rentowe (regulowane korzystniej niż w art. 921 k.p). Powinno się także pamiętać, iż kodeks pracy i przepisy wydane na jego podstawie do obligatoryjnych świadczeń związanych z pracą zaliczają m.in.: odprawy rentowe lub emerytalne, odprawy pośmiertne
(art. 93 k.p.), diety i inne należności z tytułu podróży służbowej oraz wynagrodzenie za pierwsze 35 dni choroby
(art. 92 k.p). 

Przepisy w sprawie diet i innych należności nie dotyczą zleceniobiorców i innych osób wykonujących pracę na rzecz spółki na podstawie innego tytułu prawnego. Tak więc nie ma zakazu prawnego wypłacania członkom zarządu nie będącym pracownikami świadczeń innych niż wynagrodzenia, nie można jednak w spółce zaliczyć tych wypłat w koszty uzyskania przychodu. W tym zakresie można się spotkać jednak z odmienną interpretacją Ministerstwa Finansów, zgodnie z którą ponoszone przez spółkę koszty związane z wynagrodzeniem członków zarządu, ich szkoleniem, dietami, delegacjami itp. stanowią koszt uzyskania przychodów ("Prezes i dyrektor w jednym", "Rzeczpospolita" z dnia 15 maja 1996 roku). 

Jednakże interpretacja Ministerstwa Finansów została zakwestionowana przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 września 1996 roku III ARN 47/96 w świetle którego "Taka spółka nie może natomiast zaliczyć dla celów podatkowych w ciężar swych kosztów np. kwot wypłacanych udziałowcom z tytułu zawartych z nimi umów zlecenia lub umów o dzieło" (zob. : "Rzeczpospolita" z dnia 7-8 czerwca 1997 roku oraz krytyczne uwagi do tego wyroku M.Tomczaka zawarte w artykule "Udziałowiec jako członek zarządu a koszty uzyskania przychodu" - "Rzeczpospolita" z dnia 10 lipca 1997 roku). 

Składka na ubezpieczenie społeczne osób wykonujących pracę na podstawie umowy zlecenia wynosi 40 % podstawy wymiaru (niezależnie od obowiązku opłacenia składki na Fundusz Pracy w wysokości 3 % podstawy wymiaru oraz składki na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w wysokości 0,18 % podstawy wymiaru). Płatnikiem całości składki jest spółka, z tym że połowę wymiaru składki na ZUS spółka potrąca ubezpieczonemu z jego wynagrodzenia. 

Zgodnie z § 22 ust.2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 roku w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz.330 ze zm.), jeżeli w umowie zlecenia określono wysokość dochodu z jej wykonywania kwotowo albo w kwotowej stawce godzinowej lub akordowej, podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie stanowi dochód z tytułu wykonywania umowy łącznie z kosztami uzyskania i podatkiem dochodowym od osób fizycznych. W przypadku zatem, gdy dochód z wykonywania umowy zlecenia zostanie określony w formie kwotowo- prowizyjnej podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne stanowi dochód zadeklarowany, nie niższy od 60% przeciętnego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału, ogłaszanego dla celów emerytalnych (pismo Centrali ZUS z dnia 6 marca 1995 roku - znak Du 4004-44/95). 

Natomiast jeśli członek zarządu świadczy swe usługi jako podmiot gospodarczy wpisany do ewidencji działalności gospodarczej - a zatem jest on objęty przepisami ustawy z dnia 18 grudnia 1976 roku o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (tekst jedn. Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 z późn.zm.) - to ma on obowiązek opłacać za każdy miesiąc ubezpieczenia składkę na ubezpieczenie społeczne w wysokości 40% podstawy wymiaru składek oraz składkę na Fundusz Pracy w wysokości 3% podstawy wymiaru. 

Podstawę wymiaru składki stanowi dochód bieżąco zadeklarowany przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą, nie niższy jednak od 60% przeciętnego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału, ogłaszanego dla celów emerytalnych i nie wyższy od dochodu zadeklarowanego za poprzedni miesiąc więcej niż o 50% (§ 31 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 roku). Powyższe oznacza, że o ile co do zasad opodatkowania wynagrodzeń członków zarządu z tytułu zlecenia (kontraktu menedżerskiego) nie ma znaczenia wpis do ewidencji działalności gospodarczej, to w zakresie ubezpieczeń społecznych występuje tu zróżnicowanie.

Jeśli chodzi o ustalanie wysokości wynagrodzenia zasadniczego, to uchwały rad nadzorczych lub wspólników (walnego zgromadzenia) określają je najczęściej jako krotność średniej w sektorze przedsiębiorstw lub średniej w spółce. Można spotkać się również z praktyką podziału wynagrodzenia na dwie części: część wynikającą z tytułu pełnienia funkcji prezesa (członka) zarządu i część wynikającą z tytułu wykonywania czynności operacyjnych w przedsiębiorstwie spółki (np. dyrektora, czy zastępcy dyrektora). Rozwiązanie to występuje zwłaszcza wówczas, gdy nie nastąpiło formalnoprawne rozdzielenie stosunku członkostwa w spółce od stosunku pracy obejmującego jedynie czynności operacyjne. Od wynagrodzenia wypłacanego członkom zarządu zatrudnionym na podstawie umowy o pracę spółka opłaca miesięczną składkę na ubezpieczenie społeczne w wysokości 48,18 % podstawy wymiaru składki (łącznie ze składką na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych). 

Podstawę wymiaru składki stanowi łączna kwota wynagrodzenia wypłacanego członkom zarządu ze wszystkich tytułów określonych w umowie o pracę. Inne natomiast, o wiele korzystniejsze dla spółki, będą zasady naliczania składki na ubezpieczenia społeczne w przypadku rozdzielenia udziału w zarządzie spółki od zatrudnienia w przedsiębiorstwie spółki. W takiej sytuacji, za podstawę wymiaru składki będzie brane jedynie wynagrodzenie wypłacane członkom zarządu z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. 

Natomiast wynagrodzenie z tytułu pełnienia funkcji członka zarządu (uczestnictwo w zarządzie na podstawie stosunku "wewnątrzorganizacyjnego") nie jest wliczane do podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne - podobnie zresztą, jak wynagrodzenie członków rad nadzorczych we wszystkich spółkach prawa handlowego. Kwestię tę reguluje § 7 ust. 1 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 roku. Ponadto Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - w § 12 ust. 5 pkt 6 instrukcji Nr 2 z dnia 4 lipca 1997 r. określającej szczegółowe zasady postępowania w sprawie zgłoszeń do ubezpieczenia społecznego, rozliczania i opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, składek na Fundusz Pracy oraz składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych przez zakłady pracy zatrudniające ponad 20 pracowników i członków spółdzielni (Dz.Urz. ZUS Nr 5, poz.7) określił jednoznacznie, że nie stanowią podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne wypłaty za udział w radach nadzorczych i zarządach spółek, jeżeli udział ten nie wynika z zawartej umowy o pracę. Poprzednio kwestię tę w podobny sposób regulował § 12 ust. 4 pkt 14 instrukcji Nr 3 Prezesa ZUS z dnia 25 kwietnia 1995 r. (Dz. Urz. ZUS Nr 5, poz. 18) zastąpionej od 1 lipca 1997 roku cyt. wyżej instrukcją Nr 2 Prezesa ZUS (analogiczne stanowisko wyrażone zostało w piśmie Centrali ZUS z dnia 27 marca 1996 roku znak EDu 4004-25/96). 

Niezależnie od tego członkowie zarządów mogą otrzymać tantiemy z zysku, premie uznaniowe oraz nagrody roczne. Prowizja (premia) może być liczona od zysku w sensie metodologicznym (zysk występuje wtedy jako parametr), a wypłacona w ciężar kosztów spółki. Prowizja dla członków zarządu może być również efektem podziału zysku przez zgromadzenie wspólników (walne zgromadzenie), z tym że w spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością tylko wtedy, gdy umowa spółki zastrzega wspólnikom rozporządzanie czystym zyskiem (art. 191 § 2 k.h.). Filozofia ściślejszego związania członków zarządu ze spółką poprzez wypłacanie wynagrodzenia w akcjach spółki wyraża się niekiedy w tworzeniu z zysku (lub w ciężar kosztów) specjalnego funduszu premiowego dla członków zarządu z przeznaczeniem na wykup akcji. 

Orłowski - Patulski Sp. z o.o.
prof. dr hab. Andrzej Patulski